Światło w kontekście zdrowia: pandemia COVID-19

Kiedy w październiku 2025 roku prof. Stefan Pilz wystąpił na konferencji Vitamin D: EVIDAS 2025 w Warszawie, w swoim wykładzie zatytułowanym „Vitamin D, sunlight exposure and COVID-19: how evidence-based medicine was applied” (Witamina D, ekspozycja na światło i COVID-19: jak zastosowano medycynę opartą na faktach?) przypomniał:

„The COVID pandemic is considered the greatest health crisis of the 21st century, with an enormous impact on public health, economy, politics, and our society in general.” (Pandemia COVID-19 była największym kryzysem zdrowotnym XXI wieku, z ogromnym wpływem na zdrowie publiczne, gospodarkę, politykę i społeczeństwo.)

Dodał również:

„Never in history before did science on a particular disease attract so much attention and was used to guide – or you could say, dictate – so many aspects of the life of the general population.” (Nigdy wcześniej nauka dotycząca jednej choroby nie przyciągnęła tak dużej uwagi i nie była wykorzystywana do kierowania – a czasem wręcz dyktowania – tylu aspektów życia codziennego.)

To wystąpienie ponownie zwróciło uwagę środowisk naukowych na badanie opublikowane w czasopiśmie Health & Place (2024), w którym zespół Richarda Wellera i Chrisa Dibbena z Uniwersytetu w Edynburgu wykazał związek pomiędzy wyższą ekspozycją na promieniowanie UV (zarówno naturalną, jak i sztuczną), a niższą śmiertelnością ogólną w badanej populacji. O badaniu tym pisaliśmy już wcześniej na naszym blogu.

Natomiast Prof. Pilz odniósł się do tych danych, podkreślając, że mogą być związane z funkcjonowaniem układu odpornościowego i odpowiedzią organizmu na infekcje, w tym COVID-19.

Światło i odporność – czego nauczyła nas pandemia

„We have to learn from this pandemic as we have to learn from our history.” (Musimy wyciągać wnioski z tej pandemii, tak jak uczymy się z historii.)

Pandemia COVID-19 uwidoczniła, jak duże znaczenie mają czynniki środowiskowe: światło dzienne, rytm dobowy, aktywność i poziom witaminy D. Zamknięcie w domach i krótsze dni na półkuli północnej doprowadziły do obniżenia poziomów witaminy D w wielu populacjach, co mogło być związane ze zmianami w funkcjonowaniu układu odpornościowego.

Już wtedy pojawiały się analizy (m.in. Cherrie et al., British Journal of Dermatology, 2021), które wskazywały, że regiony o niższym natężeniu promieniowania UVA miały wyższą śmiertelność COVID-19, niezależnie od poziomu witaminy D.
To sugerowało, że światło może wpływać na układ odpornościowy wieloma drogami, nie tylko przez syntezę witaminy D, ale również przez mechanizmy naczyniowe i immunologiczne.

Co pokazało badanie UK Biobank

Prof. Pilz przytoczył wyniki analizy danych ponad 395 000 uczestników UK Biobank:

“The mortality, the all-cause mortality and also the cause-specific mortality, was significantly lower in those with more UV exposure, being at sunbed use or being at the residential UV radiation exposure, compared to no sunbed use or lower UV exposure.” (Śmiertelność całkowita i przyczynowa była istotnie niższa u osób z większą ekspozycją na UV, zarówno u użytkowników solarium, jak i mieszkańców obszarów o wyższym poziomie promieniowania UV.)

“With regard to melanoma, there was no significant increase in those with solarium use versus no use.” (Nie zaobserwowano istotnego wzrostu ryzyka czerniaka u osób korzystających z solarium w porównaniu z tymi, które go nie używały.)

“I’m not promoting here sunbeds. I’m just telling you what the science from these observational studies found out with regard to the association of UV exposure and health outcomes.” (Nie promuję solariów, po prostu przedstawiam, co wynika z badań obserwacyjnych dotyczących związku między ekspozycją na promieniowanie UV a zdrowiem.)

Mechanizmy: więcej niż witamina D

Promieniowanie UV aktywuje w skórze procesy biologiczne, które są związane z funkcjonowaniem układu odpornościowego:

• Promieniowanie UVB pobudza w skórze produkcję witaminy D, która jest związana z funkcjonowaniem układu odpornościowego, w tym z odpowiedzią komórek obronnych oraz regulacją procesów zapalnych.
• Promieniowanie UVA pobudza w skórze uwalnianie tlenku azotu (NO) – związku, który rozszerza naczynia krwionośne, poprawia krążenie i jest związany z regulacją procesów zapalnych.
  NO może wpływać na regulację aktywności tzw. Inflamasomu NLRP3, mechanizmu odpowiedzialnego za rozwój przewlekłych stanów zapalnych i cięższy przebieg infekcji wirusowych, takich jak COVID-19.

W efekcie światło słoneczne może być jednym z czynników wpływających na funkcjonowanie układu odpornościowego w sposób szerszy niż sama suplementacja witaminy D.

Solarium jako model kontrolowanej ekspozycji

Warto podkreślić, że w badaniu UK Biobank solarium nie traktowano jako środka prewencyjnego, lecz jako wskaźnik kontaktu z promieniowaniem UV.

“We still have to wait for interventional trials for UV exposure, probably using sun-tanning beds and so on. But I think it’s worth looking at it.” (Wciąż potrzebujemy badań interwencyjnych nad ekspozycją na UV – być może z wykorzystaniem solariów czy podobnych metod. Uważam jednak, że to kierunek wart badania.)

Solarium w tym kontekście może być modelem badawczym: sposobem, by w laboratoryjnych warunkach ocenić reakcje organizmu na różne zakresy fal UV i dawkowanie.

Nie chodzi więc o promocję opalania, lecz o lepsze zrozumienie biologii światła i jej znaczenia dla odporności.

Światło w nowej profilaktyce zdrowotnej

Zarówno badania epidemiologiczne, jak i wystąpienie prof. Pilza wskazują na potrzebę równowagi w podejściu do słońca.

Nadmierna ekspozycja grozi oparzeniami i uszkodzeniem DNA, ale zbyt restrykcyjne unikanie światła może być związane ze zmianami w funkcjonowaniu układu odpornościowego oraz ogólnym stanem zdrowia.

Pandemia pokazała, że zamknięcie w ciemnych pomieszczeniach może mieć negatywny wpływ na samopoczucie i funkcjonowanie organizmu.

Nowoczesna prewencja powinna uwzględniać świadome korzystanie ze światła: krótkie dawki, regularność, dostosowanie do fototypu skóry i lokalnego UV Index.

Wnioski

1. Ekspozycja na światło UV, naturalne lub kontrolowane, jest w badaniach obserwacyjnych powiązana z różnymi wskaźnikami zdrowia, w tym śmiertelnością ogólną.
2. Obserwowane zależności mogą dotyczyć m.in. mechanizmów związanych z witaminą D oraz innymi procesami biologicznymi, takimi jak działanie UVA i tlenku azotu.
3. Solarium w badaniach populacyjnych okazało się użytecznym wskaźnikiem kontaktu z UV, ale wymaga bezpiecznego, nadzorowanego stosowania.
4. Pandemia COVID-19 zwróciła uwagę na znaczenie czynników środowiskowych, w tym światła, w kontekście zdrowia i funkcjonowania organizmu.